Psychiatrie herzien
Hoi, mijn naam is Wendy van Mieghem. Als psycholoog en socioloog schrijf ik over de psychologie van de menselijke natuur. Mijn aandacht gaat uit naar mentale gezondheid, persoonlijk leiderschap en duurzame verandering in gedrag en cultuur. Daarnaast helpen al mijn boeken en producten om innerlijke rust en balans te vinden en onderhouden.
Dit artikel, Psychiatrie herzien vanuit menselijk perspectief, is een introductie in het werkveld. Ik schreef het voorjaar 2014 als bijdrage aan het boek Mend the Gap van Katie Mottram, dat werd gepubliceerd in november 2014. In juni 2026 is de tekst deels herschreven en voor het laatst geupdate.
Het artikel nodigt je uit om psychiatrie te zien vanuit menselijke perspectief. Er is op dit gebied veel werk te doen en dit is slechts een start. Maar het is een start! Onderaan dit artikel kan je een reactie achterlaten. Ook kan je contact met me opnemen over dit artkel.
Oneindig veel mogelijkheden
Het leven is een wonderbaarlijke, adembenemende gebeurtenis. Het omvat vele polariteiten, want het is zowel wreed als zorgzaam, donker en licht, aards en spiritueel, creatief en destructief.
Het leven is een keten van huidige momenten met een oneindig aantal mogelijkheden. Het geeft jou als mens de volledige vrijheid om jouw leven te leiden zoals jij dat wilt. Tegelijkertijd lijken er terugkerende patronen te zitten in de uitdagingen waarmee je wordt geconfronteerd in je dagelijks werk en leven.
Elk mens voelt (bewust of onbewust) aan dat het niet mogelijk is om je volledig open te stellen voor het volledige palet aan mogelijkheden dat het leven je elke seconde biedt. Bijvoorbeeld om voortdurend rekening te houden met alle risico’s die je loopt over wat zou kunnen gebeuren. Of alle opties openhouden voor de richtingen die je in je dagelijks leven kunt kiezen, elke seconde opnieuw. Al die opties openhouden is simpelweg te stressvol en veeleisend voor je zenuwstelsel. Je hebt het daarom nodig om patronen te ontwikkelen in denken, voelen en doen. Patronen waarop je kunt vertrouwen, min of meer. Een leven zonder patronen zou je waarschijnlijk gek maken.
Gezond of niet?
Als mens ontwikkel je dus patronen. Dat is normaal. Wat ook normaal is, is dat je delen van jouw menselijke natuur onderdrukt. Behoeften en verlangens, instincten, emoties en gevoelens, gedachten en inspiratie kan je allemaal onderdrukken wanneer je dat (on)bewust nodig vindt. Dat kan heel handig zijn, bijvoorbeeld wanneer je niet te laat op een afspraak wilt komen of een presentatie aan het geven bent. Mensen onderdrukken of ontkennen aspecten van zichzelf om de overweldigende realiteit te verminderen. Je structureert, vormt en filtert de informatie die je binnenkrijgt op basis van wat jij (on)prettig vindt. In de patronen die je hebt ontwikkeld, zitten ook aspecten die je hebt afgekeken van anderen. Ouders, leraren, leeftijdsgenoten, buren en vrienden hadden en hebben zo rechtstreeks of indirect invloed op jouw gedrag.
Hoeveel vertrouwen je voelt in jouw vermogen om opbouwend om te gaan met behoeften, emoties, spanningen en pijn, wordt dus van generatie op generatie doorgegeven. Je vermengt dit (gebrek aan) vertrouwen met een puur individueel, intrinsiek element dat jouw passie of motivatie om te leven omvat.
Toch word je elke keer dat je een aspect van jouw innerlijk gevoelsleven ontkent, een beetje minder gezond. Elke keer dat je een aspect van jouw innerlijk leven toelaat en stap voor stap opbouwend leert omgaan met de emoties, gevoelens en gedachten die daaruit voortvloeien, herstel je een beetje van binnenuit. Zo word je in stukjes een beetje wijzer en gezonder.
Heen en weer bewegen
Gedurende elke dag neig je in en uit ontkenning te gaan over menselijke aspecten van jezelf. Je kunt ook in en uit het toestaan van menselijke aspecten bewegen. Om het kort te zeggen: als je aan het eind van de dag of nacht meer toestaat dan ontkennt herstel je beetje bij beetje in de loop van de tijd. Wanneer je meer ontkent dan toestaat dat deze menselijke aspecten aanwezig zijn, word je geleidelijk minder gezond van geest. Dit merk je misschien niet meteen. Gemiddeld duurt het jaren voordat de symptomen beginnen door te werken in je dagelijks welzijn.
Een duurzaam veranderproces ten dienste van duurzaam herstel en groei bestaat uit jezelf zeer regelmatig de aandacht en tijd geven die je nodig hebt om beetje bij beetje te herstellen. Het is een persoonlijke aangelegenheid; niemand anders kan het voor je doen. Door met je aandacht naar binnen te gaan en jezelf de tijd en aandacht te geven die nodig is om te herstellen van stress en innerlijke conflicten, help je jezelf bewuster te worden van wie je bent en wat je nodig hebt om voldoening te vinden in je dagelijks leven.
Technisch gezien leidt elk duurzaam veranderproces tot een groter bewustzijn van jouw individuele waanzin: hoe vaak denken, voelen en doen niet op één lijn liggen. Nu denk je misschien: ik wil helemaal niet mijn eigen onbalans of waanzin voelen. Dat snap ik goed. Toch is je bewuster worden hiervan een goed teken. Pas wanneer je je ergens bewust van bent, kan je gaan werken aan het veranderen van jouw gedrag. Zodra je dat ook echt wilt, start jouw leerproces. Met jouw gerichte tijd, aandacht en oefening kan je leren om opbouwend om te gaan met jouw behoeften, emoties, spanningen en pijn. Een dergelijk leerproces heeft als bijkomend effect dat het je inzichten en wijsheid brengt over wie je bent, wat je nodig hebt en over het leven zelf.
Herstel door ademruimte voor menselijkheid
Mindfulness oefeningen kunnen je op verschillende manieren ondersteunen tijdens jouw duurzame veranderproces. Allereerst kunnen ze helpen om je aandacht te leren richten. Dat is handig, want hoe gerichter je jouw aandacht investeert in de dingen die je nodig hebt, des te duurzamer en effectiever je resultaten zullen worden. Ten tweede kunnen mindfulness oefeningen je helpen om meer in het nu te leven. Je niet meer de hele tijd druk maken om de toekomst of het verleden wordt de kracht van het nu genoemd. Het richt zich op leren verdragen wat er nu is. Ook dat is handig, omdat het je kan helpen bij het ontwikkelen van essentiele levensvaardigheden zoals opbouwend omgaan met behoeften, emoties, pijn en spanningen. Het oefenen met herstelbevorderende mindfulness meditaties helpt je bovendien door blinde vlekken heen bewegen. Ook deze derde vorm van ondersteuning is heel nuttig voor je dagelijks werk en leven. Bewuster worden van blinde vlekken maakt dat je enerzijds een prettiger, meer levendig mens wordt en anderzijds dat je gemakkelijker verantwoordelijkheid kunt nemen en dragen voor wat er is. Een vierde aspect van ondersteuning die mindfulness oefeningen je kunnen bieden, is leren om de gelaagde gevoelsmatige realiteit te (h)erkennen, toe te laten en te accepteren zoals die is. En dat vraagt om ademruimte voor menselijkheid.
Het moeilijkste om te doen
Het meest uitdagende deel van leren om de realiteit van mens-zijn niet te veranderen of manipuleren is dat je niet langer kan vluchten van innerlijk onrust, ongemak en dreiging. Het betekent dat je constructieve manieren moet vinden om je instincten te reguleren. Je instincten in balans brengen met andere menselijke aspecten, zoals je emoties, gevoelens, gedachten en inspiratie, is een effectieve manier om de drang om weg te lopen te verzachten. Verantwoordelijkheid nemen voor je instincten, emoties en patronen, die deel uitmaken van de dagelijkse realiteit, is niet gemakkelijk, maar kan na verloop van tijd en met oefening haalbaar worden. Hoewel het jaren kan duren om op een steeds dieper niveau te leren omgaan met behoeften, emoties, spanningen en pijn, is de beloning van elke stap die je zet op weg naar dit doel stevig en zoet.
Wanneer je intense emoties of spanningen ervaart, reageer je aanvankelijk instinctief door je aandacht terug te trekken. Door je aandacht terug te trekken uit dat deel van de realiteit verlies je echter ook een gevoelsmatige verbinding of contact met jezelf. Als je leert vertrouwen dat je jouw emoties opbouwend kunt reguleren zonder ze te veranderen, voel je je meer verbonden met jezelf, met anderen en met het leven. Dit helpt je bij het vinden van je weg naar je innerlijke thuis: een warm, veilig en helder innerlijk gevoel dat je echt thuis laat voelen bij jezelf. Het is een anker dat je gecentreerd en in balans houdt in je dagelijks werk en leven.
Trauma en psychiatrie
Elke intense levensgebeurtenis die niet wordt verwerkt, elk trauma, nestelt zich in je menselijk systeem. Dit gebeurt door de manier waarop je wel of niet toestaat dat emoties, gevoelens, herinneringen, en de onderliggende existentiële angsten en twijfels die hiermee samenhangen, aanwezig zijn in je dagelijks werk en leven. De manier waarop je omgaat met je instincten, emoties, gevoelens en gedachten bepaalt wie je zijn. Dit is de basis van je levenshouding.
Veel psychiatrische stoornissen zijn mijns inziens in de kern een mengeling van twee menselijke aspecten:
- Een onvermogen, tot op zekere hoogte, om op existentieel niveau een constructieve en comfortabele manier met behoeften, instincten, emoties, gevoelens, gedachten en inspiratie om te gaan.
- Een gebrek aan innerlijk vertrouwen om op existentieel niveau op een constructieve en comfortabele manier met behoeften, instincten, emoties, gevoelens, gedachten en inspiratie om te gaan.
Deze twee aspecten beïnvloeden elkaar. Als gevolg van de dynamiek die hieruit ontstaat, kunnen psychiatrische symptomen in ernst toenemen of afnemen in de loop van de tijd.
Innerlijke wijsheid vinden
Als psycholoog en lichaamsgericht (psycho)therapeut heb ik clienten ondersteund middels individuele (psycho)therapie sessies. Eerst in mijn privépraktijk en sinds 2014 vanuit mijn particuliere opleidingsinstituut. Ik heb mogen zien hoe mensen met psychiatrische diagnoses hun valkuilen en beperkingen overwonnen. En hoe ze zichzelf bevrijdden van lijden door vastgekoekte pijn, emoties en spanningen geleidelijk de ademruimte te geven die ze nodig hebben om te herstellen.
De ervaringsgerichte inzichten en innerlijke wijsheid die hierdoor door hen stroomden, gaven hun zelfvertrouwen een boost. De manier waarop ze hun dagelijks leven ervaarden, was veranderd. Het werd helderder en lichter. In de loop van de tijd leek er een onomkeerbaar herstel en duurzaam veranderingsproces plaats te hebben gevonden van binnenuit, alsof het kwartje permanent was gevallen.
Maar ik heb ook mensen zonder psychiatrische diagnoses zien afglijden in geestelijke gezondheid, ondanks alle inspanningen en goede bedoelingen. Sommigen waren nog niet klaar om de uitleg te laten bezinken en de beschikbare handvatten te benutten. In plaats daarvan probeerden hun innerlijk werk uit te stellen. Anderen hadden het zo moeilijk, gekweld door innerlijke conflicten en angsten, dat dit hun wantrouwen voedde. Helaas moeten cliënten vaak niet alleen omgaan met hun eigen wantrouwen, maar ook met dat van anderen.
Zorgsystemen voor mentale gezondheid
Over de hele wereld zijn er overheidsorganisaties en (geestelijke) gezondheidszorgsystemen die in de kern contact vermijden in het omgaan met psychiatrische klachten. Ze ontkennen de gevoelens en de innerlijke waarheid van mensen. Elke keer als ik hierover hoor, voel ik me enorm verdrietig en leef ik mee met de mensen die dit moeten doorstaan. Het is pijnlijk om te horen, omdat ik persoonlijk vind dat contact maken, samen met vertrouwen, het meest helende aspect van het leven is.
Toch wordt in veel opleidingen in de gezondheidszorg studenten geleerd dat ze geen contact mogen maken met hun cliënten. Ze mogen geen medeleven tonen of geraakt worden wanneer ze een cliënt ontmoeten. Als gevolg van de gevoelsmatige afstand die hierdoor ontstaat, kunnen professionals niet echt luisteren naar de ervaringen van cliënten en die ervaringen niet gevoelsmatig ontvangen. Ook kunnen ze cliënten niet aanmoedigen en gevoelsmatig ondersteunen bij het vinden van hun eigen weg door innerlijke conflicten en emotionele worstelingen.
Professionals leren bovendien vaak dat ze de verantwoordelijkheid voor het herstel van hun cliënten over moeten nemen. Zoals je je kunt voorstellen, is het overnemen van verantwoordelijkheid een verwoestende daad van wantrouwen. Het brengt de (on)bedoelde boodschap over dat de cliënt niet in staat zou zijn om met zijn of haar eigen emoties om te gaan, wat precies de angst en de innerlijke twijfel zijn waarmee de cliënt worstelde voordat hij of zij hulp zocht.
Geen onderscheid
Naar mijn mening is het onmogelijk om op deze manier echt te herstellen. Een groot deel van de onderdrukking die plaatsvindt vanuit professionals in de geestelijke gezondheidszorg komt voort uit hun eigen onvermogen en gebrek aan innerlijk vertrouwen. Onvermogen en wantrouwen om op existentieel niveau op een constructieve en comfortabele manier met hun eigen behoeften, instincten, emoties, gevoelens en gedachten om te gaan.
Het aanbregen van een resolute gevoelsmatige scheiding tussen de professional en de cliënt, geen gevoel van verbondenheid of contact toestaan, en niet echt luisteren naar wat de ander ervaart en gelooft, is van zichzelf op illusies gebaseerd.
Gevoelsmatig bestaat er geen onderscheid tussen professionals en cliënten. We zijn allemaal menselijk, en we worstelen allemaal met onze menselijkheid. De mate waarin we behoeften, instincten, emoties, gevoelens, gedachten en inspiratie reguleren, varieert in de loop van de tijd en heeft veel meer te maken met ervaring dan met kennis. Dus waarom vertrouwen we dan niet op die ervaring?
Erken je beperkingen
Een ware professional kent zijn beperkingen en menselijkheid vanuit ervaring en vanuit diens hart. Hij erkent van binnenuit dat duurzaam herstel veel meer omvat dan een professional zelf kan bereiken. Herstel omvat het leven zelf.
Een professional kan contact maken, luisteren en voor een langere of kortere tijd meelopen. Maar hij of zij kan nooit claimen te weten hoe een ander beter te maken of wat de ander nodig heeft. Het beste wat een professional kan doen, is een werk- en leefhouding ontwikkelen waarin de bereidheid om te leren in interactie van ieder mens die je tegenkomt tot in de kleinste details tot uiting komt. Zo kan je leren over jouw en andermans menselijkheid, inclusief alle blinde vlekken, valkuilen, onopgeloste pijn en spanningen die je zelf en anderen met zich meedragen. En dat is oké.
Professionals en hun cliënten hebben verschillende rollen en taken, maar blijven even menselijk. Elke ontmoeting kan voor beide partijen een leermoment zijn, dat duurzame veranderingsprocessen voedt voorbij het machtsverschil. Wanneer professionals dergelijke leermomenten weigeren en de spiegels die andere mensen voorhouden niet accepteren als uitnodiging voor eigen herstel en duurzame groei gaat het mis. Dan misbruiken ze datzelfde machtsverschil om hun eigen behoeften, pijn, emoties en spanningen te verbergen. De menselijke kant van de professional komt dan in negatieve zin voorop te staan. Juist door zich niet te willen verbinden met wat er in hen leeft, delen ze ongefilterd in de onderstroom van contact en communicatie hun worstelingen met hun menselijkheid. Wanneer je hen erop aanspreekt, zullen ze dit ontkennen en weigeren toe te geven aan zichzelf en anderen. Dit laat cliënten, die zich bewust zijn van deze onderliggende machtsdynamieken, in twijfel en verwarring achter. Moeten ze de kloof overbruggen of deze laten bestaan?
Persoonlijk en professioneel
Het is erg gemakkelijk om jezelf over het hoofd te zien wanneer je probeert te zorgen voor anderen. Een gebrek aan zelfzorg leidt tot blinde vlekken en gevoelsmatige tekorten. Vroeg of laat leiden die onbedoeld tot destructieve patronen. Daarom heeft elke professional het óók nodig om te leren in interactie. Gelukkig vind je overal in je dagelijks leven mogelijkheden hiervoor. Professionals kunnen veel leren van hun cliënten, mits ze bereid zijn om te luisteren naar de spiegel die zij hen bieden. Het onderscheid tussen persoonlijk en professioneel zit dan niet zozeer in de afstand die we creeren en in stand houden, maar in de gevoelsmatige nabijheid en de houding van waaruit we contact maken en communiceren.
Ook cliënten kunnen veel leren van de professionals die ze ontmoeten, zowel van het innerlijk werk dat deze professionals wel hebben verricht als van het innerlijk werk dat ook zij nog voor zich uitschuiven. Als client heb je het daarom nodig om niet alleen te letten op wat de ander zegt, maar ook op wat de ander zelf voorleeft. Hoe meer hier een verschil tussen zit, des te beter is het om waakzaam te zijn. Om eerst te luisteren naar de spiegel die de ander biedt in wat qua zelfzorg en omgaan met eigen menselijkheid (nog niet) lukt. Toets dit eerlijk aan jouw gelaagde realiteit. Waar sta je in het opbouwend om leren gaan met behoeften, emoties, spanningen en pijn? Kan je in opbouwende zin iets van de ander leren? Of moet je concluderen dat andermans inbreng voor jou niet of onvoldoende helpend is? Neem hierin jouw verantwoordelijkheid. Dan help je jezelf én de ander verder op de goede weg.
Herstel is innerlijk werk
Het maakt dus niet uit of je om hulp vraagt of hulp geeft. Ieders herstel is vooral een innerlijke reis. Het vereist aandacht, tijd en afstemming. Het vraagt ook toewijding en de bereidheid om jezelf te leren kennen. Om stap voor stap te leren navigeren door behoeften, emoties, spanningen en pijn. Idealiter gaan deze verantwoordelijkheden beide kanten op, waardoor professionals en cliënten van en met elkaar kunnen leren. Dit geldt vanzelfsprekend niet alleen voor (geestelijke) gezondheidszorg en overheidsorganisaties, maar voor elke beroepsgroep en elke machtsrelatie die het leven biedt.
Om duurzame herstel- en groeiprocessen plaats te laten vinden zoals hierboven beschreven, is het nodig dat je je bewust wordt van jouw individuele kwaliteiten en gevoeligheden. Hoe meer je hierbij aansluit, des te meer je innerlijke rust en balans kunt vinden en onderhouden. Dergelijke processen vragen vaak om een verandering in houding ten opzichte van lijden, leven en werk, en een bereidheid om je over te geven aan het huidige moment. Hier en nu. Natuurlijk vragen ze ook om een bereidheid om menselijkheid en het leven te accepteren zoals ze zijn. Niet door ze op afstand te blijven houden, maar door ze van binnenuit te leren benutten.
Conclusie
Kortom, er is en zou geen onderscheid moeten zijn tussen mensen met en zonder psychiatrische klachten. Wanneer je wel een onderscheidt ervaart, heb je die zelf kunstmatig aangebracht. De vraag is waarom je dit nodig hebt. We zijn immers allemaal mens. En daarom dragen we allemaal een zekere mate van gezond verstand en waanzin in ons. Hoe meer je jouw waanzin ontkent of op afstand houdt, des te groter de rol wordt die het speelt. Menselijkheid biedt een gelijkwaardig speelveld in het leven. Je kunt je niet verstoppen. Het enige waar je keuze in hebt, is of je wel of niet bereid bent om opbouwend om te leren gaan met behoeften, emoties, spanningen en pijn. Doe je daar zelf het werk voor, of besteed je het (on)bewust uit aan anderen?
Je kunt jouw tijd, aandacht, energie en geld maar één keer besteden. De vraag is: investeer je het in constructieve zelfzorg, of in afleiding, vluchten, ontkennen en verdwalen? Hoe langer je wacht, des te gelaagder en complexer de problematiek wordt. Wanneer problemen zich opstapelen, sta je voor de taak om de juiste persoon of personen te vinden om een gezonde verbinding mee op te bouwen. Zodat je kunt leren in interactie. Dat is de basis van elke reis naar herstel. Maar dan heb je dus contact nodig met professionals die wél bereid zijn om zorg te dragen voor eigen behoeften, emoties, spanningen en pijn. Professionals die niet oordelen maar ademruimte bieden aan eigen menselijkheid. En daardoor ruimte over hebben om ook ademruimte te bieden aan die van jou, zonder verantwoordelijkheid over te nemen.
Ademruimte voor iedereen
Zowel professionals als hun cliënten staan voor de uitdaging opbouwend om te gaan met eigen en andermans menselijkheid. Menselijkheid biedt ieder mens een gelijkwaardige plek met ruimte om te spelen, te leren en gewoon te zijn.
De mate waarin we kunnen helen van trauma en lijden is groot, maar ook beperkt. Niet alles kan in één leven worden bereikt. Op een gegeven moment moeten we accepteren dat onvermogen voor een deel altijd zal blijven bestaan aan beide zijden van de machtskloof. En dat is oké, zolang het je niet weerhoudt om je persoonlijke innerlijke reis voort te zetten. Op weg naar duurzaam herstel en groei. Vanuit rust en vertrouwen in jouw kunnen.
Zorg goed voor jezelf,
Wendy Van Mieghem