Formeel en informeel leiderschap

 Wat is het verschil tussen formeel en informeel leiderschap? En kun je zelf invloed uitoefenen, ook wanneer je formeel geen leider bent? Je leest het in dit artikel. Het artikel is samengesteld uit, niet opeenvolgende, alinea’s uit het nog te verschijnen handboek ‘Leiderschap – Ervaar rust tijdens verandering en conflicten‘  waar psycholoog en socioloog Wendy van Mieghem momenteel aan schrijft.

In het boek Leiderschap belicht ik de menselijke kant van leiderschap en veranderprocessen. Het is een kant die vaak onderbelicht blijft en tegelijkertijd veel invloed heeft op de duurzaamheid, constructiviteit en effectiviteit van veranderprocessen. In dit artikel licht ik de  aspecten formeel en informeel leiderschap toe.

Wil je op de hoogte blijven? Meld je dan aan voor de nieuwsbrief die 8 tot 10 keer per jaar verschijnt. Dat kan onderaan deze pagina, vlak boven de contactmogelijkheden.

Formeel leiderschap

De klassieke definitie van leiderschap is “een proces waarbij een individu een groep van mensen beïnvloedt om een bepaald doel te bereiken[bron]. Veel mensen denken bij leiderschap in eerste instantie aan een manager: iemand die voor een groep mensen een visie of doel formuleert en een richting aangeeft over hoe deze visie of dit doel gerealiseerd dient te worden. De leider legt aan belanghebbenden binnen en buiten de groep verantwoording af over de besluiten die hij of zij neemt. Deze vorm van leiderschap wordt formeel leiderschap genoemd en heeft nauwe connecties met hiërarchie, positie en formele macht.

Vanuit formeel leiderschap wordt een kader voor verdere handelingen vorm gegeven. Het geeft structuur en helderheid over hoe er samengewerkt dient te worden. Dat kan erg prettig zijn. Wel is een nuancering nodig: het maakt op papier duidelijk hoe dingen horen te verlopen. De praktijk is vaak een stuk weerbarstiger. Bij de vertaling van papier naar praktijk dienen vaak een aantal hobbels te worden genomen. Je kunt het vergelijken met hoe je met jezelf omgaat: wanneer je in je hoofd iets bedenkt dat niet aansluit bij hoe je je voelt of wat je nodig hebt, is de kans groot dat je iets anders gaat doen dan je had bedacht.

Managers en werknemers, ouders en kinderen, leerkrachten en leerlingen, therapeuten en clienten: ieder geeft leiding en richting vanuit z’n eigen rol en positie.

Menselijkheid als verbindende schakel

Zo gaat het ook bij groepen mensen. Wanneer een leider vertrouwen en oefenruimte schenkt aan zijn teamleden, garandeert dit niet dat zij een groei zullen doorlopen. Mensen moeten namelijk ook in staat zijn om de ruimte en het vertrouwen die worden geboden, te benutten. Oftewel: ze hebben het nodig om ook van binnen ruimte toe te laten en vertrouwen te ontvangen. Alleen dan kan hun zelfvertrouwen groeien en zetten ze stappen vooruit.

Groeien is voor veel mensen echter eng. Verandering ook. Het werpt je als het ware terug op jezelf. Mensen vallen bij uitnodigingen voor groei of verandering daarom vaak terug op hun eigen individuele ontwikkelingsniveau: de mate waarin ze op dat moment vaardig zijn en vertrouwen hebben in het op een opbouwende manier omgaan met pijn, emoties en gevoelens als onzekerheid of angst.

Het is een uitdaging om vanuit formeel leiderschap organisatiedoelen te formuleren en realiseren. Zelfs wanneer een doel helder is geformuleerd, is het maar de vraag in hoeverre andere mensen in de praktijk handelen in overeenstemming met, en ten dienste van, dit doel. De realiteit van leiderschap is daarom genuanceerd en complex. Elke laag in de organisatie en afdeling kent zo zijn eigen doelen, taken en uitdagingen. En ook z’n eigen cultuur.

Dit maakt dat contact, communicatie en afstemming tussen de verschillende lagen en afdelingen voortdurend aandacht, tijd en moeite vragen. De mate waarin men erin slaagt om helder en constructief contact te maken, te communiceren en te verbinden, bepaalt voor een belangrijk deel de kwaliteit van samenwerken. Deze kwaliteit werkt door in de kwaliteit van de dienst of het product dat wordt geleverd.

Niet de leider zelf, maar degene die de verandering van binnenuit doorloopt is uiteindelijk leidinggevend bij veranderprocessen.

Informeel leiderschap

Elke groep mensen heeft naast formeel leiderschap daarom ook informeel leiderschap nodig: mensen die, ongeacht hun plek of rol in de groep, zich geïnspireerd verbinden met de taak of opdracht en hierdoor een motiverende uitwerking hebben op anderen. Informele leiders zijn degenen die vanuit een intrinsieke (innerlijke) motivatie hun schouders zetten onder een bepaalde klus zonder de formele grenzen van hun functie te betwisten. Ze zitten zelf lekker in hun vel en ervaren hierdoor van binnenuit een natuurlijke draagkracht waarmee ze anderen (on)bewust ondersteunen en inspireren.

Informele leiders communiceren helder en constructief, stellen op een opbouwende manier kritische vragen en brengen de uitvoering van een project zo een stuk verder. Informele leiders zijn energiek, nemen initiatief, leggen verbindingen en proberen dingen uit. Ze observeren hun omgeving en stemmen af op wat nodig is. Ze luisteren goed naar anderen, kunnen op een opbouwende manier feedback ontvangen en leren van hun fouten. Ze hebben realiteitszin, kijken kritisch naar zichzelf en gaan moeilijkheden niet uit de weg. Het zijn mensen die emotioneel en mentaal krachtig staan, zonder anderen te overheersen of iets op te leggen. Dit alles maakt dat ze prettige collega’s zijn om mee samen te werken.

Leiderschap draait om dienstbaarheid. Verbind je diep(er) met jouw en andermans menselijkheid en ervaar rust tijdens verandering en conflicten.

Tot slot

Hopelijk heeft bovenstaande informatie het verschil tussen formeel en informeel leiderschap verder kunnen ophelderen voor je. Ongeacht of jij een formeel en/of informeel leider bent, kun je altijd invloed uitoefenen op een veranderproces. Natuurlijk is het voor jou en anderen het fijnste wanneer je dit op een constructieve manier doet. Je hebt het hiervoor nodig om je zorg te dragen voor, en rekening te houden met, de psychologie van de menselijke natuur. Mensen willen namelijk best veranderen, ze weten vaak alleen niet hoe. Het is aan leiders, formeel en informeel, de taak om zichzelf en anderen de weg te wijzen.

Er zijn meer artikelen te lezen rondom leiderschap, zoals het artikel Bovenstroom versus onderstroom. Op de blogpagina vind je een handig overzicht.

Wil je meer weten over hoe jij jezelf en anderen veiligheid en vertrouwen kunt bieden in tijden van verandering? Neem dan contact met me op. Ik denk graag met je mee.

Hartelijke groet,

Wendy van Mieghem – Bewustleven.eu / Psychologieboeken.eu

 

 

Contact

Neem contact op voor meer informatie of om kennis te maken.